Kriptovalyuta Nədir?

Kriptovalyuta – hər hansı bir dövlətin mərkəzi bankından, maliyyə-kredit və ya bank sistemindən asılı olmayan, fiziki dəyəri olmayan rəqəmsal valyutadır. Onun dəyəri yalnız virtual bazarda tələb-təklif əsasında müəyyən edilir. “Kripto” sözü yunan dilindən “gizli” demək olub, informasiyanın şifrələnməsi (kriptoqrafiya) ilə qorunmasını nəzərdə tutur. Məhz bu kriptoqrafik xüsusiyyət kriptovalyutanı saxtalaşdırmadan qoruyur.

Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması, beynəlxalq pul sistemlərinin təkmilləşməsi və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı maliyyə bazarlarına yeni nəsil ödəniş vasitələrini – elektron pulları, virtual valyutaları və kriptovalyutaları gətirdi. Pulun fiziki formadan elektron formaya keçidi artıq adi haldır. Lakin kriptovalyuta, ənənəvi elektron puldan fərqli olaraq, birbaşa internet şəbəkəsində yaradılır.

2009-cu ildə Bitcoin -in təqdimatından sonra 10.000-dən çox kriptoaktiv variantı meydana çıxmışdır. Hazırda Bitcoin, Ethereum, Ripple kimi valyutalar ən yüksək kapitallaşmaya malik aktivlər sırasındadır.

Kriptovalyutada hüquqi tənzimləmə

Kriptovalyutanın heç bir dövlətin pul-maliyyə siyasətindən və hüquqi tənzimləməsindən asılı olmaması bu aktivlərlə aparılan əməliyyatları bir sıra ciddi təhlükələrlə üz-üzə qoyur:

1. Qeyri-Qanuni Əməliyyatlara Çevrilmə Riski: Kriptoəməliyyatlar dövlət nəzarətində olmadığı üçün “çirkli pulların yuyulması”, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi və digər qeyri-qanuni fəaliyyətlər üçün vasitəyə çevrilə bilər.
2. Vergidən Yayınma: Virtual pul bazarlarında iqtisadi və normativ-hüquqi tənzimləmənin olmaması səbəbindən kriptoəməliyyatlardan əldə edilən gəlirlər vergi nəzarətindən kənarda qalır. Bu, dövlət büdcələrindən külli miqdarda vergi məbləğlərinin yayındırılmasına yol açır və iqtisadi cinayətlərin qloballaşmasına səbəb olur.
3. Yüksək İflas Riski: Kriptovalyutaların sürətli və kəskin qiymət dəyişiklikləri investorlar üçün böyük risklər yaradır. Məsələn, ABŞ-da yerləşən FTX birjasının 2022-ci ildə iflası bazarda nəzarətin təmin edilməsinə ehtiyacı bir daha sübut etdi.

Dünyanın bir çox ölkəsi (məsələn, Cənubi Koreya, Çin, Rusiya) kriptovalyutaların qanuni ödəniş vasitəsi olmasına mane olmağa çalışsa da, ABŞ kimi liberal yanaşma sərgiləyən ölkələr də mövcuddur. Azərbaycan Mərkəzi Bankı da kriptovalyutaya yüksək riskli investisiya aktivi kimi baxır və mövqeyi konservativdir.

Kriptovalyutaların hüquqi tənzimlənməsində əsas problemlərdən biri vergitutma mexanizmlərinin qeyri-müəyyənliyidir. Lakin mövcud qanunvericiliyə əsasən, kriptovalyutanın alqı-satqısından, məzənnə fərqindən və ya virtual əməliyyatlardan əldə edilən gəlir vergitutma obyekti hesab olunur.

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə görə, gəlirin qanuni və ya qeyri-qanuni mənbədən əldə edilməsi onun vergiyə cəlb olunmasını istisna etmir. Bu isə kriptovalyuta əməliyyatları zamanı vergi öhdəliklərinin yaranmasını qaçılmaz edir.

Kriptovalyuta əməliyyatları Azərbaycanda necə tənzimlənməlidir?

Kriptovalyuta əməliyyatlarından gəlir əldə edən şəxslərin vergi öhdəliyinin müəyyən edilməsi və vergidən yayınma hallarına qarşı effektiv mübarizə aparılması zəruridir.

1. Vergitutma

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin tələblərinə əsasən, kriptovalyutanın tələb-təklif əsasında dəyişən dəyəri nəticəsində yaranan məzənnə fərqi gəlirdir (satışdankənar gəlir) və vergitutma obyektidir. Həmçinin, kriptovalyuta ilə malların (işlərin, xidmətlərin) təqdim edilməsindən və virtual pulların alınıb-satılmasından əldə edilən gəlirlər də vergitutma obyektidir.

Qeyd: Vergi Məcəlləsinin 66-cı maddəsinə əsasən, qeyri-qanuni fəaliyyətdən əldə edilən gəlirin belə vergiyə cəlb edilməsi istisna edilmir.

İstinad linki.

2. Cinayət-Hüquqi Mühafizə

Kriptovalyuta əməliyyatlarından əldə edilən gəlirlərin vergiyə cəlb edilməsini təmin etmək üçün qanunvericilik bazasının möhkəmləndirilməsi təklif edilir.

Bitcoin və digər kriptovalyutaların hüquqi statusu

Dünya ölkələrində kriptovalyutaların hüquqi statusu vahid yanaşma əsasında tənzimlənmir. Bəzi dövlətlər kriptovalyutaları maliyyə aktivi kimi qəbul edir, digərləri isə onları ödəniş vasitəsi hesab edir. Məsələn, Bitcoin Salvador və Mərkəzi Afrika Respublikasında rəsmi ödəniş vasitəsi kimi tanınmışdır. Bununla yanaşı, bir sıra ölkələrdə kriptovalyutaların dövriyyəsi məhdudlaşdırılır və ya ciddi dövlət nəzarəti altına alınır.

Azərbaycan Respublikasında isə kriptovalyutalar rəsmi ödəniş vasitəsi statusuna malik deyil. Azərbaycan Mərkəzi Bankının mövqeyinə əsasən, kriptovalyutalar yüksək riskli investisiya aləti kimi qiymətləndirilir və onların istifadəsi ilə bağlı vətəndaşlara ehtiyatlı davranmaq tövsiyə olunur.

Kriptovalyuta əməliyyatları və vergi öhdəlikləri

Kriptovalyutaların hüquqi tənzimlənməsində əsas problemlərdən biri vergitutma mexanizmlərinin qeyri-müəyyənliyi olsa da, mövcud qanunvericilik kriptovalyuta əməliyyatlarından əldə edilən gəlirləri vergitutma obyektinə daxil edir. Kriptovalyutanın alqı-satqısından, məzənnə fərqindən və ya virtual əməliyyatlar nəticəsində əldə olunan gəlirlər Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq gəlir hesab olunur.

Vergi Məcəlləsinə əsasən, gəlirin qanuni və ya qeyri-qanuni mənbədən əldə edilməsi onun vergiyə cəlb olunmasını istisna etmir. Bu isə kriptovalyuta əməliyyatları zamanı vergi öhdəliklərinin yaranmasını qaçılmaz edir və şəxslərin bu sahədə hüquqi məsuliyyət daşımasına səbəb ola bilər.

Kriptovalyuta ilə bağlı cinayət-hüquqi risklər və saxta layihələr

Kriptovalyutaların anonim xarakter daşıması onları çirkli pulların yuyulması, vergidən yayınma və digər maliyyə cinayətləri üçün əlverişli vasitəyə çevirə bilər. Bu səbəbdən bir çox ölkələr kriptovalyuta əməliyyatları üzrə cinayət-hüquqi nəzarəti gücləndirməyə çalışır. Vergidən yayınma hallarında, xüsusilə böyük məbləğlər üzrə, Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyət tədbirləri tətbiq oluna bilər.

Eyni zamanda, bütün kriptoaktivlər etibarlı hesab edilmir. OneCoin kimi layihələr mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunduğu və klassik kriptovalyuta anlayışına uyğun gəlmədiyi üçün bir çox ölkədə maliyyə piramidası kimi tanınmışdır. Bu cür saxta layihələrdə iştirak edən şəxslər ciddi hüquqi və maliyyə riskləri ilə üzləşə bilərlər.

Qanun qarşısında öz hüquqlarınızı bilmək və onları effektiv müdafiə etmək üçün Arbitro Hüquq Şirkətinin xidmətləri ilə tanış ola bilərsiniz.