Xitam nədir? Əmək müqaviləsinə xitam vermək barədə hüquqi izah

Xitam – əmək və ya mülki müqavilənin qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş əsaslara və prosedura uyğun olaraq rəsmən dayandırılması, yəni hüquqi qüvvəsinin sona çatdırılmasıdır. Əmək münasibətlərinin hər bir mərhələsi qanunla tənzimləndiyi kimi, bu münasibətlərə son qoyulması, yəni xitam verilməsi də ciddi hüquqi prosedurlarla müəyyən edilir. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə əsasən, xitam əmək müqaviləsinin qanunda nəzərdə tutulan əsaslardan biri ilə dayandırılması, yəni əmək münasibətlərinin hüquqi nəticə doğurmaqla başa çatmasıdır.

İstər işçinin təşəbbüsü ilə xitam ərizəsi, istər işəgötürənin əsaslandırılmış qərarı ilə xitam, istərsə də qanunun tələb etdiyi məcburi hallarda müqaviləyə xitam bütün hallarda proses yalnız Məcəlləyə uyğun şəkildə aparılmalıdır.

Xitam nədir?

Xitam, Əmək Məcəlləsinə görə əmək müqaviləsinin qanunda göstərilən əsaslardan biri üzrə və müəyyən olunmuş prosedura uyğun olaraq qüvvədən düşməsi deməkdir.

Xitam həm işçi, həm işəgötürən, həm də tərəflərin iradəsindən asılı olmayan hallar üzrə tətbiq oluna bilər. Qanun açıq şəkildə bildirir ki, əmək müqaviləsinə yalnız Məcəllədə nəzərdə tutulmuş əsaslarla xitam verilə bilər, başqa heç bir səbəb xitam üçün hüquqi baza yarada bilməz.

Əmək müqaviləsinə xitam verməyin əsasları 

Əmək müqaviləsi aşağıdakı əsaslarla xitam oluna bilər:

Tərəflərdən birinin təşəbbüsü ilə

İşçi bir ay əvvəl xəbərdarlıq etməklə xitam ərizəsi yazır (Maddə 69).

İşəgötürən yalnız Məcəllənin 70-ci maddəsində göstərilən əsaslarla xitam verə bilər.

Müqavilənin müddətinin başa çatması

 Müddətli müqavilə müddəti bitdikdə xitam olunur

Əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişməsi

İşçi yeni şərtləri qəbul etmədikdə müqaviləyə Məcəllənin 68.2(c) bəndi ilə xitam verilə bilər.

Müəssisənin mülkiyyətçisinin dəyişməsi

Yalnız Məcəllədə göstərilən konkret kateqoriyalara şamil edilir.

Tərəflərin iradəsindən asılı olmayan hallar:
1. Hərbi xidmətə çağırılma
2. İşçinin əmək qabiliyyətinin fasiləsiz olaraq 6 aydan çox itirilməsi
3. İşçinin nəqliyyat vasitəsini idarəetmə hüququndan məhrum etmə, müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum etmə, müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə və ya ömürlük azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edildiyi barədə məhkəmənin hökmü qanuni qüvvəyə mindikdə;
4. İşçinin vəfat etməsi və s. (Maddə 74)
5.Müqavilədə tərəflərin müəyyən etdiyi hallar

Əmək müqaviləsi bağlanarkən əlavə əsaslar daxil edilə bilər (Maddə 75).
Əmək müqaviləsinə eyni vaxtda bir neçə əsasla xitam verilməsi qadağandır 

Xitam ərizəsi necə yazılır?

İşçinin müqaviləyə xitam vermək təşəbbüsü Maddə 69 ilə tənzimlənir. İşçi:

1 ay əvvəl yazılı şəkildə xəbərdarlıq etməklə əmək müqaviləsini ləğv etməyi tələb edə bilər.

İşçi ərizəsində xitam gününü göstərməzsə, xəbərdarlıq müddəti tamamlanmadan xitam verilə bilməz. Əgər işəgötürən həmin vəzifəyə yeni işçi götürməmişsə, ərizə xəbərdarlıq müddəti bitənədək geri götürülə bilər. Bu prosedura əməl olunmaması xitamın etibarsız sayılmasına səbəb ola bilər.

İşəgötürən tərəfindən xitamın əsasları

İşəgötürən aşağıdakı əsaslarla müqaviləyə xitam verə bilər:

• Müəssisənin ləğv edilməsi
  
• İşçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edildikdə;
  
• Peşəkarlıq səviyyəsinin, ixtisasının (peşəsinin) kifayət dərəcədə olmadığına görə işçinin tutduğu vəzifəyə uyğun gəlmədiyi barədə səlahiyyətli orqan tərəfindən müvafiq qərar qəbul edildikdə
  
• Əmək funksiyasının yerinə yetirilməməsi
  
• Sınaq müddətində özünü doğrultmama
  
• Dövlət büdcəsindən maliyyələşən müəssisələrdə işçinin yaş həddinə çatması
  

Hər bir əsas üçün işəgötürən əsaslandırılmış qərar, yəni rəsmi sənəd təqdim etməlidir.

Xitamın sənədləşdirilməsi qaydası

Əmək müqaviləsinə xitam yalnız əmr (sərəncam) ilə rəsmiləşdirilə bilər.

Əmrdə mütləq aşağıdakılar göstərilməlidir:

• İşəgötürən və işçinin tam məlumatları
  
• Xitamın hüquqi əsası (maddə, hissə, bənd)
  
• Xitam günü
  
• Əmrə əsas olan sənədlər
  

Bu məlumatlardan biri belə göstərilməzsə, məhkəmə əmri etibarsız saya bilər. Elektron müqavilələrdə əmr işçinin elektron kabinetində yerləşdirilməlidir.

Xitam zamanı işçiyə verilən müavinət və təminatlar 

Xitam verildikdə işçiyə qanunla müxtəlif təminatlar verilir:

• Ştat ixtisarı və müəssisənin ləğvi zamanı xəbərdarlıq müddəti
  
• İşdənçıxarma müavinəti
  
• İş axtarmaq üçün ödənişli günlər
  
• Müəyyən əsaslarla xitamda 2–3 aylıq orta əmək haqqı həcmində müavinətlər
  

Xitam zamanı son haqq-hesab sonuncu iş günündə ödənilməlidir.

Xitam və əmək fəaliyyətinə dair məlumatların qeydiyyatı 

Xitam verildikdən sonra:

• İşçinin əmək fəaliyyəti haqqında bütün məlumatlar elektron informasiya sistemində qeyd olunur.
  

Bu qeydlər işçinin əmək stajı, vəzifəsi, işə qəbul və işdən çıxma tarixlərini əhatə edir.

Nəticə

Xitam – sadəcə “işdən çıxma” deyil; bu, ciddi hüquqi prosedurdur. Əmək Məcəlləsi göstərir ki:

• Hər bir xitam yalnız hüquqi əsaslarla olmalıdır.
  
• Prosedur düzgün sənədləşdirilməlidir.
  
• İşçinin hüquqları təmin olunmadan xitam qanunsuz sayılır.
  

Əmək müqaviləsinə xitamla bağlı istənilən yanlış prosedur işəgötürən üçün hüquqi məsuliyyət yarada bilər, işçi üçün isə hüquqların bərpası imkanını açır.

Əmək müqavilələrinin bağlanması, dəyişdirilməsi və xitamı ilə bağlı hazırki qanunvericilik çox detallıdır və hər bir xırda proses hüquqi nəticə doğurur. Arbitro Hüquq Şirkəti əmək münasibətlərində xitam proseslərinin düzgün tətbiqi, işçilərin hüquqlarının müdafiəsi, işəgötürənlərin risklərinin azaldılması və məhkəmə mübahisələrinin həlli üzrə peşəkar hüquqi xidmət göstərir.