Boşanma zamanı uşağın kimin yanında qalacağı məsələsi həm emosional, həm də ciddi hüquqi nəticələr doğuran mövzudur. Ailə münasibətlərinin pozulması ilə yanaşı, yetkinlik yaşına çatmayan uşağın gələcək həyatının necə formalaşacağı məhz bu qərardan asılı olur. Buna görə də bu prosesdə qərarlar yalnız emosiyalara deyil, mövcud qanunvericiliyə və “uşağın üstün mənafeyi” prinsipinə əsaslanmalıdır.
Nikahın məhkəmə qaydasında pozulması zamanı yetkinlik yaşına çatmayan uşağın kimin yanında qalacağına məhkəmə qərar verir.
Əgər tərəflər arasında:
- Uşağın kimin yanında qalması,
- Onun saxlanılması (aliment),
- Görüş və ünsiyyət qaydaları
barədə yazılı razılaşma (saziş) mövcuddursa və bu saziş uşağın mənafeyinə zidd deyilsə, məhkəmə həmin razılaşmanı nəzərə ala bilər.
Lakin:
- Razılaşma olmadıqda,
- Yaxud təqdim olunan saziş uşağın maraqlarını pozduqda,
məhkəmə Ailə Məcəlləsinin müvafiq müddəalarına əsaslanaraq uşağın kimdə qalması və onun saxlanılması məsələsini müstəqil şəkildə həll edir.
Uşağın üstün mənafeyi prinsipi nədir?
Ailə hüququnun bu sahəsində əsas istiqamətverici meyar uşağın üstün mənafeyinin təmin edilməsidir. Bu prinsip həm milli qanunvericilikdə, həm də Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq sənədlərdə (o cümlədən, Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyada) aşkar edilmişdir.
Məhkəmə qərar qəbul edərkən yalnız formallıqla kifayətlənmir, aşağıdakı halları kompleks qiymətləndirir:
- Uşağın yaşı;
- Uşağın hər iki valideynə emosional bağlılığı;
- Uşağın fikri (müəyyən yaşdan sonra);
- Valideynlərin mənəvi və şəxsi keyfiyyətləri;
- Hər bir valideynin uşağın tərbiyəsində faktiki iştirakı;
- Uşağın saxlanması, təhsili və inkişafı üçün yaradılan şərait;
- Valideynlərin ailə və maddi vəziyyəti, iş rejimi, səhhəti;
- Uşağın uzun müddətdir vərdiş etdiyi sosial mühit – yaşayış yeri, təhsil mühiti, bacı-qardaşlarla birlikdə yaşaması və s.
Maddi imkanlar təkbaşına müəyyənedici meyar deyil. Yəni valideynlərdən birinin daha yüksək maddi imkanlara malik olması uşağın mütləq həmin valideyndə qalması üçün kifayət sayılmır. Həlledici məsələ uşağın fiziki, psixoloji və sosial inkişafı üçün daha əlverişli mühitin kim tərəfindən təmin olunduğudur.
Boşanma zamanı uşağın fikri nəzərə alınır?
Qanunvericiliyə əsasən:
- 10 yaşına çatmış uşağın fikri məhkəmə tərəfindən mütləq nəzərə alınmalıdır.
- Bir çox hallarda məhkəmə 7 yaşdan yuxarı uşağın fikrini də öyrənir və qiymətləndirir.
Lakin:
- Uşağın fikri təkbaşına yeganə meyar deyil.
- Məhkəmə qiymətləndirməlidir ki, bu fikir uşaq tərəfindən sərbəst şəkildə formalaşdırılıb, yoxsa valideynlərdən birinin təsiri altındadır.
Bu məqsədlə uşağın dinlənilməsi adətən pedaqoqun, psixoloqun və ya qəyyumluq və himayə orqanının nümayəndəsinin iştirakı ilə həyata keçirilir.
Bacı və qardaşların ayrılması məsələsi
Məhkəmələrə tövsiyə olunan yanaşma ondan ibarətdir ki:
- Bacı və qardaşlar, xüsusi hallar istisna olmaqla, eyni valideynin yanında qalsın.
- Uşaqların eyni ailə mühitində, bir-biri ilə əlaqəni itirmədən böyüməsi onların psixoloji və sosial inkişafı üçün daha uyğun hesab edilir.
Onların ayrılması yalnız elə xüsusi hallarda nəzərdən keçirilə bilər ki, bu, konkret uşağın mənafeyi baxımından zəruri hesab olunsun.
Qəyyumluq və himayə orqanının iştirakı
Əgər:
- Uşağın kimin yanında qalması ilə bağlı ciddi mübahisə mövcuddursa,
və ya - Valideynlər arasında bağlanmış saziş uşağın maraqlarını pozursa,
məhkəmə Ailə Məcəlləsinə uyğun olaraq qəyyumluq və himayə orqanını işə cəlb etməlidir.
Bu orqan:
- Hər iki valideynin yaşayış şəraitini araşdırır;
- Mühitin uşaq üçün uyğunluğunu qiymətləndirir;
- Məhkəməyə uşaq üçün daha məqsədəuyğun saydığı variant barədə əsaslandırılmış rəy təqdim edir.
Bu rəy məhkəmə üçün məcburi xarakter daşımır, lakin mühüm sübut vasitəsi kimi nəzərə alınır.
Uşağın faktiki kimdə qalması və qətnamənin icrası
Bəzi hallarda məhkəmə qərar qəbul edir ki, uşaq valideynlərdən birinin yanında qalsın, lakin uşaq faktiki olaraq digər valideynin yanında olur. Bu halda məhkəmə:
- Qətnamənin nəticə hissəsində uşağın hansı valideyndən alınıb,
- Hansı valideynə verilməli olduğunu,
- Zəruri olduqda icra qaydasını və müddətini dəqiq göstərməlidir.
Bu, gələcəkdə qərarın icrası zamanı hüquqi qeyri-müəyyənliyin qarşısını almaq üçün vacibdir.
Boşanmadan sonra valideynin uşaqla ünsiyyət hüququ necə tənzimlənir?
Uşağın kimdə qalması barədə qərar digər valideynin uşaqla ünsiyyət hüququnu tamamilə aradan qaldırmır.
Məhkəmə:
- Uşağın yanında qalmayan valideynin uşaqla görüş və ünsiyyət qaydasını müəyyən edə bilər;
- Görüş qrafikini, bayram və istirahət günlərinə dair rejimi, tətil dövrləri üzrə bölgünü ayrıca tənzimləyə bilər.
Əgər uşağın yanında saxlanılan valideyn digər valideynin uşaqla ünsiyyətinə sistemli və əsassız maneə yaradırsa, bu, artıq məhkəmə qərarının icrasından yayınma və uşağın hüquqlarının pozulması kimi qiymətləndirilə bilər.
Boşanma prosesi zamanı məhkəmə hansı müvəqqəti tədbirləri tətbiq edə bilər?
Mübahisə hələ yekun həllini tapmamışsa, lakin proses uzun çəkirsə, Mülki Prosessual Məcəlləyə uyğun olaraq:
- Uşağın yanında saxlanılmadığı valideynin müraciəti əsasında
- Məhkəmə uşaqla minimal ünsiyyət imkanlarını təmin edən müvəqqəti təminat tədbirləri görə bilər.
Bu yanaşma uşağın uzun müddət ərzində valideynlərdən biri ilə əlaqəsinin tam kəsilməsinin və gələcəkdə münasibətlərdə ciddi zədələnmənin qarşısını almağa xidmət edir.
Məhkəmə uşağın valideyn yanında qalmasını müəyyən edərkən maddi vəziyyəti necə qiymətləndirir?
Məhkəmə uşağın kimdə qalması və aliment məsələlərinə baxarkən:
- Hər iki tərəfin gəlirini və faktiki xərclərini,
- Uşağın əvvəlki təminat səviyyəsini,
- Uşağın təhsil, sağlamlıq, inkişaf yönümlü xərclərini (məktəbəqədər müəssisə, kurslar, idman, musiqi və s.)
nəzərə alır.
Aliment ödəyən şəxsin kredit öhdəliklərinin, kirayə haqqı və digər şəxsi xərclərinin mövcudluğu alimentin avtomatik aşağı salınmasına hüquqi əsas sayılmır. Yenə də əsas meyar uşağın qanunla təmin olunmalı olan minimum dolanacaq xərclərindən aşağı səviyyəyə düşməməsidir.
Aliment və uşağın saxlanması
Uşaq kimin yanında qalırsa-qalsın, digər valideyn:
- Ailə Məcəlləsinə əsasən uşağın saxlanılmasında maliyyə baxımından iştirak etməyə borcludur.
Məhkəmə alimenti:
- Qazancın (gəlirin) müəyyən hissəsi kimi,
- Sabit pul məbləğində,
- Bəzi hallarda bu formaların kombinasiyası şəklində müəyyən edə bilər.
Alimentin məbləği müəyyən edilərkən həm valideynlərin real imkanları, həm də uşağın hüquqları balanslı şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Aliment ilə bağlı daha ətraflı məlumat üçün klikləyin.
Məhkəmə təcrübəsində əsas yanaşma
Yuxarıda qeyd olunan müddəalar həm Ailə Məcəlləsinin tələblərindən, həm də Ali Məhkəmənin nikahın pozulması, uşaqların kimdə qalması və aliment məsələləri ilə bağlı ümumiləşdirilmiş məhkəmə təcrübəsindən irəli gəlir.
Məhkəmələrə tövsiyə olunur ki:
- Hər bir iş üzrə fərdi halları,
- Uşağın psixoloji və sosial vəziyyətini,
- Valideynlərin real davranışlarını və öhdəliklərinə yanaşmasını
qiymətləndirərək qərar qəbul etsinlər.
Nəticə
Boşanma prosesində uşağın kimdə qalması ilə bağlı qərar:
- Emosiyalara deyil, qanunvericiliyə və uşağın üstün mənafeyinə əsaslanır;
- Formal stereotiplərlə (“həmişə ana yanında qalır”, “imkanı çox olan tərəfə verərlər” və s.) deyil, konkret faktlar və sübutlarla müəyyən edilir;
- Uşağın fiziki, psixoloji, əqli və sosial inkişafının maksimum qorunmasına xidmət etməlidir.
Bu mövzu ilə bağlı peşəkar hüquqi dəstək almaq, boşanma, aliment, uşağın kimdə qalması və valideynlik hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı suallarınızın dəqiq hüquqi cavabını öyrənmək üçün ailə hüququ üzrə ixtisaslaşmış hüquqşünasla və ya hüquq şirkəti ilə işləmək məqsədəuyğun hesab edilir. Bu, həm uşağın maraqlarının, həm də valideyn kimi hüquqlarınızın hüquqi çərçivədə qorunmasına imkan verir.
İstinad linki
Arbitro, ailə və mülki hüquq sahəsində peşəkar hüquqi xidmətlər göstərərək, vətəndaşların hüquqlarının qorunması və məhkəmə proseslərində effektiv təmsil olunmasını təmin edir.
Arbitro, hüquqi məsələlərdə müştərilərə tam təmsilçilik və məsləhət dəstəyi təqdim edərək, ailə və mülki hüquq sahəsində etibarlı hüquqi tərəfdaş kimi çıxış edir.
