Aliment nədir və Hansı hallarda verilir?

Aliment, Azərbaycan ailə qanunvericiliyinə görə xüsusilə yetkinlik yaşına çatmamış uşağın saxlanılması üçün valideyn tərəfindən mütəmadi ödənilən vəsaitdir.

Əsas məqamlar:

• Aliment, adətən, uşağın yanında yaşamayan valideyn tərəfindən ödənilir.
  
• Məbləğ valideynlər arasında razılaşma yolu ilə müəyyən oluna və ya məhkəmə qətnaməsi ilə təyin oluna bilər.
  
• Aliment uşağın qida, geyim, təhsil, tibbi xərcləri və normal inkişafı üçün zəruri olan digər ehtiyaclarının qarşılanmasına xidmət edir.
  

Aliment hansı hallarda verilir?

Qanunvericiliyə görə aliment aşağıdakı hallarda tələb oluna bilər:

1. Yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlar üçün:

Əsas və klassik hal – 18 yaşına çatmamış uşağın saxlanılmasıdır.

• Valideynlər birlikdə yaşamasa da, hər iki valideyn uşağın saxlanılması üçün məsuliyyət daşıyır.
  
• Uşaq faktiki olaraq kimin yanında qalırsa, digər valideyn aliment ödəməlidir.
  
• Valideynlər arasında yazılı saziş ola bilər; əgər razılıq yoxdur, məhkəmə alimentin miqdarını və forması­nı müəyyən edir.
  

2. Əmək qabiliyyəti olmayan yetkinlik yaşına çatmış uşaqlara aliment verilir?

Əgər yetkinlik yaşına (18 yaş) çatan uşaq, əlillik və ya ciddi sağlamlıq problemi səbəbindən əmək qabiliyyətinə malik deyilsə, onu saxlayan valideyn aliment tələbi ilə məhkəməyə müraciət edə bilər. Bu halda aliment müddəti əmək qabiliyyətsizliyin davam etdiyi dövrlə məhdudlaşa bilər.

Aliment hansı hallarda verilməyə bilər və ya dayandırıla bilər?

Aliment öhdəliyi aşağıdakı hallarda faktiki və ya hüquqi baxımdan sona çata bilər:

• Uşaq 18 yaşına çatdıqda və əmək qabiliyyətlidir;
  
• Uşaq vəfat etdikdə;
  
• Məhkəmə yeni şərtlər (məsələn, uşağın faktiki olaraq artıq aliment ödəyən valideynlə yaşaması, digər valideynin uşağı tam təmin etməsi və s.) əsasında alimenti azalda və ya ləğv edə bilər;
  
• Aliment ödənilən şəxsin (uşağın) maddi vəziyyətində və ya aliment ödəyənin ailə-maddi şəraitində kəskin dəyişiklik olduqda, məhkəmə alimentin davamı və ya dayandırılması ilə bağlı yenidən qiymətləndirmə apara bilər.
  

Vacib detallardan biri:
Valideynlik hüququndan məhrum etmə avtomatik olaraq aliment öhdəliyini aradan qaldırmır. Yəni valideyn uşaqla bağlı hüquqlarını itirsə də, saxlanma xərclərində iştirak etmək borcu prinsipial olaraq qalır – bu, uşağın hüquqlarının müdafiəsidir.

Aliment necə hesablanır?

Məhkəmə, adətən, alimenti aliment ödəyən valideynin rəsmi qazancının müəyyən hissəsi kimi təyin edir. Ailə qanunvericiliyində ümumi yanaşma belədir:

• 76.1.1. 1 uşağa görə—qazancın və (və ya) valideynlərin başqa gəlirlərinin dörddə bir hissəsi;
• 76.1.2. 2 uşağa görə—qazancın (başqa gəlirlərin) üçdə bir hissəsi;
• 76.1.3. 3 və daha çox uşağa görə—qazancın (başqa gəlirlərin) yarısı.

76.2. Bu payların miqdarı məhkəmə tərəfindən tərəflərin ailə və maddi vəziyyəti, eləcə də diqqətəlayiq olan başqa hallar nəzərə alınmaqla azaldıla və artırıla bilər.

İstinad linki.

Bu nisbətlər məhkəmə üçün başlanğıc bazadır. Məhkəmə:

• Uşağın real ehtiyaclarını,
  
• Aliment ödəyən şəxsin gəlirini və digər öhdəliklərini,
  
• Uşağın əvvəlki yaşayış səviyyəsini
  

nəzərə alaraq bu faizləri artıra və ya azalda bilər.

Əgər valideynin stabil rəsmi gəliri yoxdursa, müxtəlif mənbələrdən gəlir əldə edirsə və ya gəliri gizlətməyə çalışırsa, məhkəmə alimenti sabit pul məbləği kimi də müəyyən edə bilər (məsələn, hər ay konkret X manat).

Aliment hansı gəlirlərdən tutulur?

Nazirlər Kabinetinin 23 may 2001-ci il tarixli 98 nömrəli Qərarı ilə təsdiq olunmuş qaydalara əsasən, aliment yalnız maaşdan deyil, çox geniş gəlir spektrindən tutulur. Məsələn:

• Əmək müqaviləsi üzrə aylıq əmək haqqı (vəzifə maaşı, saatlıq/işəmuzd ödəniş və s.);
  
• Maaşa əlavə olunan bonus, mükafat, əlavələr;
  
• Məzuniyyət pulu, işdənçıxma müavinəti, bəzi birdəfəlik ödənişlər;
  
• Məşğulluq, sosial sığorta çərçivəsində alınan bəzi müavinətlər və sığorta ödənişləri;
  
• Pensiya (həqiqətən alınan həcmi üzrə);
  
• Ali və ya orta ixtisas məktəbində oxuyan şəxsin aldığı təqaüd;
  
• Fiziki şəxsin sahibkarlıq fəaliyyətindən, ailə kəndli təsərrüfatından əldə etdiyi xalis gəlir;
  
• Mülki-hüquqi müqavilələr üzrə görülən işlərə görə ödənilən honorar və qonorarlar (müəlliflik, kreativ fəaliyyət və s.);
  
• Hərbi qulluqçular və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları üçün – vəzifə maaşı, rütbə maaşı və daimi əlavələr.
  

Qaydanın mahiyyəti budur:
Valideyn rəsmi şəkildə haradansa pul qazanırsa, uşağın aliment hüququ həmin gəlirlərə də şamil oluna bilər.

Aliment hansı gəlirlərdən tutulmur?

Həmin Nazirlər Kabineti Qərarına görə aliment bütün növ ödənişlərdən tutulmur. Məsələn:

• Yubiley, bayram və ya xüsusi günlərlə bağlı verilən həvəsləndirici bir dəfəlik mükafatlar;
  
• Ezamiyyət xərcləri, çöl xərcləri, yol xərcləri və s.;
  
• İş alətləri, iş paltarı, fərdi mühafizə vasitələrinin kompensasiyası;
  
• Sanatoriya-kurort yollayışlarının dəyəri, güzəştli yemək və s. sosial dəstək xarakterli bəzi paketlər;
  
• Bəzi hallarda işəgötürən hesabına ödənilən qısa müddətli təlim-müavinət paketləri;
  
• Hərbi qulluqçuların və hüquq-mühafizə əməkdaşlarının birdəfəlik tərxis müavinətləri və daimi xarakter daşımayan bəzi təminatları.
  

Yəni, aliment uşağın davamlı maddi təminatını qorumaq üçün nəzərdə tutulub; sosial xarakterli və ya kompensasiya mahiyyətli ödənişlərdən tutulmur.

Aliment neçə yaşa qədər verilir?

Ümumi qayda belədir:

• Aliment 18 yaşa qədər – yəni uşaq yetkinlik yaşına çatana qədər ödənilir.
  

Bununla yanaşı:

• Əgər uşaq yetkinlik yaşına çatsa da, əmək qabiliyyətinə malik deyilsə (məsələn, əlilliyi var və işləmək imkanına obyektiv malik deyil), aliment məhkəmə qərarı ilə bu dövrdə də davam etdirilə bilər.
  
• Alimentin dayandırılması üçün, adətən, ya uşağın 18 yaşa çatması, ya da məhkəmənin yeni şəraitə uyğun yeni qərarı tələb olunur.
  

Aliment necə tutulur və icra olunur?

Aliment iki yolla ödənilə bilər:

1. Könüllü qaydada
   Valideyn alimenti hər ay öz hesabından digər valideynə və ya uşağın qanuni nümayəndəsinə köçürür. Bu halda ödənişlərin sübutu üçün mütləq bank köçürməsi, qəbz və s. saxlanmalıdır.
   
2. Məhkəmə və icra icraatı vasitəsilə
   
   • Məhkəmə aliment barədə qətnamə çıxarır;
     
   • Qətnamə icraya yönləndirilir;
     
   • Aliment ödəyənin iş yerindən birbaşa tutulur və alıcının hesabına köçürülür;
     
   • Əgər rəsmi işləmirsə və ya gəlirini gizlədirsə, icra məmurları digər aktivləri və gəlir mənbələrini araşdırır.
     

Alimenti uzun müddət ödəməmək, icra məmurlarının tələbini yerinə yetirməmək inzibati və son həddə cinayət məsuliyyətinə qədər gedə bilər. Bu artıq yalnız ailə-hüquq deyil, həm də icra və cinayət hüququ məsələsinə çevrilir.

Aliment məbləği sonradan dəyişdirilə bilərmi?

Bəli. Ailə Məcəlləsinə uyğun olaraq:

• Əgər aliment ödəyənin və ya alan tərəfin maddi vəziyyəti ciddi dəyişibsə (məsələn, ağır xəstəlik, iş qabiliyyətinin itməsi, ailə tərkibinin dəyişməsi və s.),
  
• Həmçinin uşağın ehtiyacları kəskin artıbsa (əlavə tibbi xərclər, xüsusi təhsil və s.),
  

tərəflərdən hər biri məhkəməyə müraciət edib alimentin:

• artırılmasını,
  
• azaldılmasını,
  
• və ya formanın dəyişdirilməsini (faiz → sabit məbləğ və ya əksinə) tələb edə bilər.
  

Aliment yalnız uşaqlar üçün verilir?

Aliment həm də bəzi hallarda əmək qabiliyyəti olmayan keçmiş həyat yoldaşına və ya əmək qabiliyyəti olmayan valideynə də təyin edilə bilər, amma praktikada ən geniş yayılmış forma uşaqlar üçün alimentdir.

Nəticə olaraq aliment:

• “Ata istədi verdi, istəmədi vermədi” kateqoriyasında deyil;
  
• Bu, uşağın qanuni hüququ, valideynin isə mütləq öhdəliyidir;
  
• Alimentdən “uşaqdan imtina etməklə” və ya formal razılıqla qanuni şəkildə yayınmaq mümkün deyil – yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş əsaslar və məhkəmə qərarı əsasında dəyişə bilər.
  

Əgər alimentin hesablanması, ödənilməsi, artırılması, azaldılması və ya icra olunmaması ilə bağlı mübahisə yaranıbsa, peşəkar hüquqi dəstək vacibdir.

Arbitro hüquq şirkəti ailə hüququ, aliment mübahisələri, nikahın pozulması və uşağın saxlanması ilə bağlı məhkəmə işlərində müştərilərə həm məsləhət, həm də məhkəmədə peşəkar təmsilçilik xidməti göstərə bilər.